ΟΤΙ ΑΝ ΑΥΤΩ ΔΟΚΕΙ
ΑΡΙΣΤΟΝ ΕΙΝΑΙ



 



Διακύρηξη
Όραμα
Δράσεις
Αρχές
Αξίες
Στόχος
       Πολιτικές παρεμβάσεις στη γλώσσα.
 

 

Ο πληθυντικός της μεγαλοπρέπειας ή ευγένειας. Όλες οι γλώσσες έχουν αναπτύξει αυτό που συνήθως αποκαλούμε πληθυντικό ευγένειας. Στην ουσία δεν πρόκειται για έκφραση ευγένειας αλλά για έκφραση μεγαλοπρέπειας, για τρόπο ομιλίας επιβλημένο από τον πολιτικο-κοινωνικά πιο ισχυρό στον πιο αδύνατο. Οι πιο πολλές γλώσσες χρησιμοποιούν το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο. Το χρησιμοποιούν στα γαλλικά, στα ελληνικά, στα ρωσικά και σε άλλες γλώσσες. Στα αγγλικά έχει καταργηθεί ο ενικός στο δεύτερο πρόσωπο (21). Στα γερμανικά χρησιμοποιείται το τρίτο πληθυντικό πρόσωπο για να εκφρασθεί η ευγένεια, ενώ στα ιταλικά το τρίτο ενικό. Στα ισπανικά η έκφραση της ευγένειας είναι πιο πολύπλοκη και δίνει τη δυνατότητα να μιλάει κανείς στον πληθυντικό, με ευγένεια, είτε απευθύνεται σ' ένα μόνο πρόσωπο είτε σε πολλά, χωρίς να υπάρχει σύγχυση αν μιλάμε με ευγένεια σε ένα μόνο πρόσωπο ή σε πολλά μαζί.

Ο τρόπος αυτός της ομιλίας πρωτοχρησιμοποιήθηκε από το Μέγα Αλέξανδρο (21α), ακολουθήθηκε από τους ρωμαίους αυτοκράτορες που θαύμαζαν (21β) και μιμούνταν το Μεγαλέξανδρο καθώς και από τους βυζαντινούς αυτοκράτορες που συνέχισαν τη ρωμαϊκή μοναρχική εθιμοτυπία και παράδοση. Ο τρόπος αυτός της ομιλίας εφαρμόστηκε κατά το Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη. Φαίνεται πως και οι φεουδάρχες λογάριαζαν τον εαυτό τους όχι για έναν αλλά για πολλούς!...

Αντίθετα ο πληθυντικός της ευγένειας στα ελληνικά είναι κατ' ουσία άγνωστος. Οι ήρωες του ελληνικού θεάτρου μιλάνε μεταξύ τους στον ενικό από τον καιρό του Θέσπη (μέσα του 6ου αι. π.Χ.) μέχρι σχεδόν τα μέσα του 19ου αι.


 

Οι βασιλιάδες και γενικά τα διάφορα αξιοσέβαστα πρόσωπα από τη μια μεριά  και από την άλλη οι απλοί πολίτες, στρατιώτες, οι δούλοι μιλάνε μεταξύ τους στον ενικό, σ' όλη την ελληνική λογοτεχνία, από τον Όμηρο μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, όπως είπαμε για το θέατρο. Οι Έλληνες που μοιράζονταν μεταξύ τους τη διαχείριση της εξουσίας με την κλήρωση, δε γνώρισαν ποτέ Μοναρχία ανατολικού τύπου (22) και δεν ανάπτυξαν ποτέ τρόπο ομιλίας που να δηλώνει την ανισότητα των ομιλητών. Ο ακροατής των ομηρικών ραψωδιών, ο θεατής του θεάτρου στην Αθήνα ή αλλού θα θεωρούσε προφανώς τουλάχιστο ανήκουστο -ή ακόμα γελοίο- έναν άλλο τρόπο συζήτησης εκτός από το δεύτερο ενικό πρόσωπο. Οι τάχα εκφράσεις ευγένειας εμφανίστηκαν σε πολιτεύματα και εποχές μη δημοκρατικές κατά τις οποίες λίγοι μόνο άνθρωποι ή και ένας μόνο απολάμβαναν την εξουσία. Οι Έλληνες πολίτες δε θα μπορούσαν ποτέ να καταλήξουν, για να ανταλλάξουν τις απόψεις τους, σε εκφράσεις που έχουν δημιουργήσει και επιβάλει οι διάφορες εξουσίες σε πολλές χώρες, για να υποχρεώσουν τους υπηκόους τους να εκτελέσουν τις εντολές τους. Οι γλώσσες της Δυτικής Ευρώπης άρχισαν να αναπτύσσουν τις εκφράσεις ευγένειας, όταν απομακρύνθηκαν από την επίδραση των ελληνικών -επίδραση που είχαν υποστεί μέσω της λατινικής γλώσσας-, όταν το φεουδαρχικό σύστημα εγκαταστάθηκε στην Ευρώπη. Παρ' όλ' αυτά, στον τομέα της επικοινωνίας με το θείο, οι ευρωπαϊκές γλώσσες διατήρησαν γενικά τον ενικό, μια και οι πρώτες τους προσευχές ήταν μεταφράσεις των ελληνικών προσευχών που είχαν μεταφρασθεί στα λατινικά. Στις ελληνικές προσευχές χριστιανικές ή προχριστιανικές ο πληθυντικός της ευγένειας ή ανωτερότητας ήταν βέβαια άγνωστος, όπως και σ' όλη την ελληνική φιλολογία.

Η νεοελληνική άρχισε να αναπτύσσει τον πληθυντικό της ευγένειας το 19ο αιώνα μετά την Επανάσταση του 1821 κι όταν είπαμε πως πρέπει να εξευρωπαϊσθούμε και να εκσυγχρονισθούμε. Ο πληθυντικός της ευγένειας είναι η πρώτη προσπάθεια εκσυγχρονισμού του νεοελληνικού κράτους. Ο «εκσυγχρονισμός» έγινε με βάση τη γαλλική γλώσσα και τον εισήγαγαν οι Φαναριώτες που γύριζαν στις Ευρώπες και γνώριζαν και ξένες γλώσσες και κυρίως γαλλικά. Η Απόλυτη Μοναρχία, που επέβαλαν οι «Προστάτιδες» Δυνάμεις, Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία, στη χώρα μας, παρά τη θέληση του Ελληνικού Λαού, ενίσχυσε αυτό τον "εκσυγχρονισμό" που, στην ουσία, καλλιεργεί την κοινωνικο-πολιτική ανισότητα και την ψυχική ψυχρότητα ανάμεσα στους χρήστες μιας γλώσσας. Ήταν ίσως το λιγότερο οδυνηρό από τα κακά που επέφερε η Μοναρχία στο λαό μας και τη χώρα μας. Παρ' όλ' αυτά όλοι μας ξέρουμε πόσο εύκολα οι Έλληνες στις καθημερινές μας σχέσεις εγκαταλείπουμε τον ξενόφερτο πληθυντικό και χρησιμοποιούμε τον ενικό, όπως τον χρησιμοποιούσαν οι ομηρικοί ήρωες, τα πρόσωπα της τραγωδίας και της κωμωδίας, οι ρήτορες και όλοι τέλος πάντων οι Έλληνες όλων των αιώνων. Πάντως και οι άλλοι λαοί χρησιμοποιούν τον ενικό στο φιλικό τους περιβάλλον. Οι έννοιες ελίτ-ελιτισμός δεν υπήρξαν στην αρχαία ελληνική γι' αυτό δεν προτάθηκε και αντίστοιχη λέξη. Η λέξη αριστοκρατία δε σημαίνει το ίδιο πράγμα και δε μπορεί να αποδώσει τον ελιτισμό. Πραγματικά φαίνεται πως η Δημοκρατία και η κλήρωση εμπόδισαν τη δημιουργία ενός τέτοιου όρου, αφού η δημιουργία της έννοιας αυτής ήτανε αδύνατη στο δημοκρατικό πολίτευμα και για τη δημοκρατική σκέψη. Κι έτσι είμαστε υποχρεωμένοι να χρησιμοποιούμε τους ξένους όρους, για να εκφράσουμε αυτές τις έννοιες.

 

 

                                Αλέξανδρος Κόντος

 

     ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

21. Στ' αγγλικά ο πληθυντικός έχει τόσο κυριαρχήσει, ώστε ο ενικός έχει εξαφανιστεί τελείως στο δεύτερο πρόσωπο και θεωρείται πια αρχαϊσμός. Οι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας στο δεύτερο ενικό πρόσωπο thou, thy, thine, thee, δε βρίσκονται παρά σε παλιά κείμενα, όπως στον Ουίλιαμ Σέκσπιρ. Στην Τρικυμία, για παράδειγμα, ο ναυτικός μιλάει στον ενικό στον άνεμο ή στους συνάδελφούς του:

ΛΟΣΤΡΟΜΟΣ Φύσα τον άνεμό σου, Τρικυμία, στ' απέραντα πλάτια της θάλασσας, μέχρι να σκάσεις.

Αντίθετα, ο λοστρόμος μιλάει στον πληθυντικό, όταν απευθύνεται στους ευγενείς:

ΛΟΣΤΡΟΜΟΣ (μιλάει στον Αντώνιο) Δεν τον ακούτε;

        Και ο ευγενής του μιλάει στον ενικό:

ΓΟΝΖΑΛΟ (μιλάει στο λοστρόμο) Καλά. Να θυμάσαι όμως ποιον έχεις στο πλοίο.

    Φυσικά μεταξύ τους οι ευγενείς μιλάνε στον πληθυντικό (2η πράξη, 1η σκηνή) ή στον ενικό (5η πράξη, 1η σκηνή) ανάλογα με την περίπτωση.

Νομίζω πως ανάμεσα στους τελευταίους στίχους στον ενικό είναι οι ακόλουθοι στίχοι του άγγλου ποιητή Φράνσις Θόμσον (Francis Thomson 1859-1907), ο οποίος είναι ποιητής θρησκευτικός κυρίως. Το ποίημα έχει τον τίτλο Ο Λαγός του Ουρανού:

Εσύ αναδίνεις αγάπη από σένα, εσύ που με έλκεις.

Οι Αγγλοσάξονες στις προσευχές τους χρησιμοποιούν γενικά τον ενικό, έτσι μπορούμε να πούμε πως το μόνο πρόσωπο στο οποίο μιλάνε στον ενικό, οι Αγγλοσάξονες, είναι ο θεός. Αυτό βέβαια συμβαίνει, επειδή οι πρώτες αγγλικές χριστιανικές προσευχές ήταν ή μεταφράσεις ελληνικών προσευχών ή είχαν τις ελληνικές προσευχές σαν πρότυπα. Και οι Έλληνες, λόγω της Δημοκρατίας δεν είχαν εισαγάγει ποτέ τον πληθυντικό της μεγαλοπρέπειας ή ευγένειας. Όμως όλοι οι ρωμαίοι αυτοκράτορες και στη συνέχεια και οι βυζαντινοί χρησιμοποίησαν τον πληθυντικό της μεγαλοπρέπειας. Δες τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς κώδικες όπου οι αυτοκράτορες, νομοθετώντας, εκφράζουν τη νομθετική τους βούληση στο α΄πληθυντικό πρόσωπο. Οι Δυτικοί μιμήθηκαν ακόμη μια φορά τους Έλληνες.

21α. Πλούταρχος, Αλέξανδρος 7 και 9. Στο βίο του Μεγαλέξανδρου γραμμένο από τον Πλούταρχο (1ος  αι. μετά τη χρονολογία μας) ο μακεδόνας στρατηλάτης δεν έχει ονομαστεί ακόμα «Μέγας», αν και η προσωνυμία έχει ήδη εγκαινιαστεί από τους Ρωμαίους. Ο Σύλλας πρώτος τον έχει χρησιμοποιήσει και έχει αποκαλέσει τον Πομπήιο Μάγνο (λατινικά, magnus = μεγάλος) Πλούταρχο (Βασιλέων αποφθέγματα και στρατηγών 203 Ε 2-4 και Πομπήιος, 13, 4 - 5 και Σύγκρισις Αγησιλάου και Πομπηΐου, 4, 2, Καίσαρ, 5, 7).

Στα αναφερμένα από το βίο του Αλέξανδρου εδάφια του Πλούταρχου υπάρχει η πληροφορία (παρμένη από σχετικό έργο του Ονησίκριτου, μάντη Αθηναίου, που είχε ακολουθήσει τον Αλέξανδρο στην Ασία) πως ο Αλέξανδρος έλεγε συχνά «ημείς» αντί «εγώ». Η μεγαλομανία του Αλέξανδρου διαπιστώνεται και από το ότι, όταν του πρότειναν να πάρει μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες, επειδή ήταν γοργοπόδαρος «ποδώκυς αρχ.», θα συμμετείχε στους Αγώνες, αν συναγωνιζόταν με άλλους βασιλιάδες (Πλούτ. Αλέξ. 4 και αλλού στον Πλούτ.).

21β. Ο θαυμασμός των Ρωμαίων προς τον Αλέξανδρο φαίνεται από σχετική ρήση του Ιούλιου Καίσαρα. Ο Καίσαρας στην Ιβηρία, διαβάζοντας το βίο του Αλέξανδρου, δάκρυσε και είπε στους φίλους, που τον ρώτησαν γιατί δάκρυσε, πως κλαίει, επειδή ο Αλέξανδρος στα είκοσί του είχε νικήσει το Δαρείο, ενώ εκείνος δεν είχε ακόμη κάνει τίποτε (Πλούτ. Καίσαρ, 11, 5 - 7 και Βασιλέων αποφθέγματα και στρατηγών, 206 B). Και ο Οκταβιανός, ο μετέπειτα Σεβαστός (= Αύγουστος), όταν μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο κατέφθασε στην Αίγυπτο, ζήτησε και είδε τον τάφο του Αλέξανδρου. Όταν μετά ρωτήθηκε αν θέλει να δει και τους άλλους τάφους απάντησε πως τον βασιλέα είχε θελήσει να δει όχι νεκρούς, («regem se voluisse videre non mortuos» Σουητώνιος, Αύγουστος, 18, 1).

 

 

 

 

 

Νόμοι
Ποινές - Δικαιώματα
Κοινωνική - Οικονομική Πολιτική
Σοφιστική Σχολή
Συνδρομές - Εισφορές


Επιστροφή