ΟΤΙ ΑΝ ΑΥΤΩ ΔΟΚΕΙ
ΑΡΙΣΤΟΝ ΕΙΝΑΙ



 



Διακύρηξη
Όραμα
Δράσεις
Αρχές
Αξίες
Στόχος
            Δημοκρατία και Κοινοβουλευτισμός
δύο διαφορετικά πολιτεύματα

 

          Γενικά πιστεύεται πως το πολίτευμα που επικρατεί στον πιο αναπτυγμένο κόσμο είναι η Δημοκρατία. Έτσι τουλάχιστο διακηρύσσεται στα Συντάγματα των χωρών του αναπτυγμένου κόσμου κι ίσως και σε άλλα. Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στη Δημοκρατία και τον Κοινοβουλευτισμό. Όμως η Δημοκρατία και ο Κοινοβουλευτισμός είναι δύο πολύ διαφορετικά πολιτεύματα με κάποιες επιφανειακές κυρίως, ομοιότητες.

          Όλη η Ιστορία της Ανθρωπότητας δεν είναι παρά ένας αέναος και, πολύ συχνά, αιματηρός αγώνας για την εξουσία. Ο αγώνας για την εξουσία έχει διττή μορφή. Η κύρια μορφή του αγώνα για την εξουσία είναι η διαμάχη ανάμεσα στα διάφορα κράτη ή συνασπισμούς κρατών για την εξάπλωση της εξουσίας τους. Παραλλαγές αυτής της μορφής είναι ο αγώνας για την εξουσία μέσα στο ίδιο κράτος, μέσα στο ίδιο κόμμα, στην ίδια παράταξη, στην ίδια θρησκευτική ομάδα. Κάποια στιγμή, όταν εμφανίστηκε η Δημοκρατία, ο αγώνας για την εξουσία πήρε μια δεύτερη μορφή. Συνασπίστηκαν η Ολιγαρχία με τη Μοναρχία κατά της Δημοκρατίας. Όταν η Δημοκρατία χάθηκε οριστικά και αμετάκλητα το 338 π.Χ., στη μάχη της Χαιρώνειας, ο αγώνας για την εξουσία συνεχίστηκε και συνεχίζεται μέχρι σήμερα στην πρώτη, την πιο συνήθη, μορφή του.

          Κι εδώ, από την αρχή, θα πρέπει να γίνουν κάποιες διασαφηνίσεις, για να αποφευχθούν κάποιες περιπλοκές. Θα πρέπει κατ' αρχή να πούμε πως σύμφωνα με την αρχαία ελληνική πολιτική σκέψη τα πολιτεύματα διακρίνονται σε δημοκρατικά και μη δημοκρατικά. Η βασική τους διαφορά είναι το ότι στα δημοκρατικά οι πολίτες δε χωρίζονται σε άρχοντες και αρχόμενους, ενώ στα μη δημοκρατικά υπάρχει διαχωρισμός των πολιτών σε άρχοντες και αρχόμενους. Λέει ο Αριστοτέλης (Πολιτικά, Α, 1252a 15-16): «κατ μέρος ρχων κα ρχόμενος, πολιτικόν» (το να υπάρχει με σειρά, με περιτροπή, άρχοντας και αρχόμενος είναι χαρακτηριστικό πολιτικό). Και αλλού: «λευθερίας ν τ ν μέρει ρχειν κα ρχεσθαι (Ένα χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το να άρχει και να άρχεται κανείς με τη σειρά του. Αριστ. Πολ. Ζ, 1317β 2-3).»

          Πιο συγκεκριμένα.

          Και στη Δημοκρατία υπάρχουν βέβαια άρχοντες και αρχόμενοι. Αυτό άλλωστε είναι εμφανές και από τα δύο αποσπάσματα του Αριστοτέλη, που μόλις αναφέρθηκαν. Με τη διασάφηση όμως ότι στη Δημοκρατία όλοι οι πολίτες αποτελούν μία ενιαία ομάδα, το Δήμο, και όλοι εναλλάσσονται στα πολιτειακά αξιώματα, με θητεία ενιαύσια συνήθως και μη επαναλήψιμη. Δηλαδή στη Δημοκρατία όλοι οι πολίτες περνάνε από όλα σχεδόν τα αξιώματα, κανείς δεν τα ασκεί περισσότερο από τους άλλους και, κατά κανόνα, κανείς δεν ασκεί το ίδιο αξίωμα [αρχή] στη διοικητικο-εκτελεστική λειτουργία της εξουσίας. Αυτό σημαίνουν στα αρχαία οι εκφράσεις: «κατ μέρος» και «ν μέρει». Κληρώθηκες, ήρθε η σειρά σου να ασκήσεις κάποιο αξίωμα; Το ασκείς και τελείωσες, δεν το ξαναπαίρνεις. Δεν επαγγελματοποιείσαι σε κανένα αξίωμα. Ίσως την επόμενη χρονιά κληρωθείς σε άλλο. Ούτε αυτό όμως θα σημαίνει ότι εισάγεται με άλλο τρόπο ο θεσμός του επαγγελματισμού στην άσκηση της εξουσίας. Και υπάρχει κι αυτό ακόμα στη Δημοκρατία: Όσοι αναλάβουν κάποιο αξίωμα, λιγότερο ή περισσότερο σημαντικό, λογοδοτούν.

          Κατά τον Αριστοτέλη, κύριο γνώρισμα της Δημοκρατίας, η ειδοποιός διαφορά της, είναι το ότι αναδείχνει τους άρχοντες με κλήρωση` η εκλογή είναι η ειδοποιός διαφορά της Ολιγαρχίας. Λέει χαρακτηριστικά ο μεγάλος Σταγειρίτης: «Λέγω δ' οίον δοκεί δημοκρατικόν μεν το κληρωτάς είναι τας αρχάς, το δ' αιρετάς ολιγαρχικόν...» Πολιτικά, Δ, 1294b 8-9. Η κλήρωση δεν επιτρέπει τη διάκριση των πολιτών σε άρχοντες και αρχόμενους. Να σημειωθεί πως στην Αθήνα, που είχε 7000 περίπου άρχοντες (δικαστές, διαιτητές, βουλευτές, διοικητικούς υπαλλήλους), οι 6805 ήσαν κληρωτοί ή ποσοστό 98%.

          Άλλο σπουδαίο γνώρισμα της Δημοκρατίας είναι η τριττή διάκριση των λειτουργιών της εξουσίας, των μορίων της πολιτείας (νομοθετική, δικαστική, διοικητικο-εκτελεστική). Να πούμε επίσης πως το βρετανικό σύστημα ψευδοδανείστηκε και την τριττή διάκριση των λειτουργιών της εξουσίας: ο πρώτος μετά την Αναγέννηση φιλόσοφος που μίλησε γι' αυτή ήταν ο Άγγλος Τζον Λοκ (John Locke 1632-1704). Από τους Γάλλους πρώτος μιλάει για την τριττή διάκριση ο Μοντεσκέ (Charles Montesquieu 1689-1755). Ούτε όμως ο γάλλος φιλόσοφος ούτε ο άγγλος ανέφεραν τον Αριστοτέλη, στα Πολιτικά του οποίου βρήκαν την τριττή διάκριση των λειτουργιών της εξουσίας.


 

          Πληροφορίες για τη Δημοκρατία έχουμε κυρίως στην Αθηναίων Πολιτεία τη Ρητορική και τα Πολιτικά του Αριστοτέλη και ευκαιριακά και σε άλλα αρχαία ελληνικά κείμενα. Ό,τι άλλο κι αν έχει γραφεί ή γράφεται και θα γραφεί από τους μεταγενέστερους για τη Δημοκρατία, δεν αξίζει παρά μόνο το βάρος του σε χαρτί, αν δεν αναφέρει την ειδοποιό  διαφορά του δημοκρατικού πολιτεύματος, την κλήρωση. Να σημειώσουμε ακόμα πως η Δημοκρατία είναι μία και μοναδική και χωρίς επίθετα. Όποιος επιχειρεί να προσάψει κάποιο επιθετικό προσδιορισμό στη Δημοκρατία σημαίνει πως δεν έχει υπόψη του τα βασικά έργα που πραγματεύονται τη Δημοκρατία και ουσιαστικά δεν ξέρει τι είναι η Δημοκρατία.

          Η Δημοκρατία προέρχεται, όπως θα δούμε πιο κάτω, από τη μείξη της αρχέγονης Γυναικοκρατίας με την Πατριαρχία, που τη διαδέχθηκε. Για διάφορες συγκυρίες, για τις οποίες θα μιλήσουμε αργότερα, η μείξη αυτή συντελέστηκε μόνο στους Έλληνες. Στους άλλους λαούς και πολιτισμούς παρόμοιες συγκυρίες δε συνέβηκαν και τέτοια πολιτική μείξη δεν πραγματοποιήθηκε. Έτσι Δημοκρατία έχουμε, κατά κανόνα, μόνο στην Ελλάδα και τις πόλεις-κράτη, που ήταν αποικίες της. Κι όχι παντού στην Ελλάδα κι ούτε σε όλες τις αποικίες της.

          Οι πληροφορίες, που έχουμε, κάνουν νύξεις για την ύπαρξη της Δημοκρατίας στον ελληνικό χώρο από το 3000 π.Χ. (Πολιόχνη Λήμνου). Από τους χρόνους του Θησέα (1230-1200 π.Χ.) η παράδοση μας παρέχει πιο πολλές και πιο συγκεκριμένες πληροφορίες για τη Δημοκρατία. Η ακμή της ήταν τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ. ιδιαίτερα στην Αθήνα αλλα και γενικότερα σ' όλο τον ελληνικό χώρο. Η Δημοκρατία όμως χάθηκε και για την Ελλάδα το 338 π.Χ. (Μάχη της Χαιρώνειας). Από τότε δεν αναβίωσε ποτέ πια.

          Στα μη δημοκρατικά πολιτεύματα οι πολίτες χωρίζονται σε δύο ανισοπληθείς ομάδες: μία μικρή, τους άρχοντες, και μία μεγάλη, τους αρχόμενους. Τα πολιτειακά αξιώματα και άλλες αξιοζήλευτες θέσεις είναι στην εμβέλεια μόνο της μικρής ομάδας` τα μέλη της είναι σχεδόν μόνιμα και ουσιαστικά ανεύθυνα, γιατί στην πράξη ποτέ δε λογοδοτούν. Πολύ σπάνια μέλη της μεγάλης ομάδας περνούν στη μικρή. Ένα τέτοιο μη δημοκρατικό πολίτευμα είναι και ο Κοινοβουλευτισμός.

          Τον Κοινοβουλευτισμό τον κατασκεύασαν οι Βρετανοί. Και τον κατασκεύασαν στην προσπάθειά τους να περιορίσουν την αγγλική μοναρχία. Οι Βρετανοί όμως μιμήθηκαν το αυτοκρατορικό πολίτευμα των Ρωμαίων και των Βυζαντινών και τη Δημοκρατία τη μιμήθηκαν επιφανειακά. Κυρίως σφετερίστηκαν το όνομά της, γιατί πάντα έδινε ελπίδες στους ανθρώπους.

          Oι Βρετανοί άρχισαν να κατασκευάζουν το πολίτευμα του Κοινοβουλευτισμού με συμβατική ημερομηνία γέννησής του τη 15η Ιουνίου 1215, όταν οι Άγγλοι ευγενείς, οι λόρδοι, (lord=κύριος, αγγλ.) υποχρέωσαν το βασιλιά Ιωάννη τον Ακτήμονα να παραχωρήσει Σύνταγμα (Magna Charta libertatum). Τελική του εδραίωση στη Βρετανία μπορεί να θεωρηθεί το έτος 1918, οπότε δόθηκε ψήφος και στις γυναίκες. Θα αναφέρουμε όμως και κάποιες άλλες ενδιάμεσες χρονολογίες που θεωρήθηκαν σταθμοί στην πορεία προς τον Κοινοβουλευτισμό και τον περιορισμό της μοναρχίας.

13ος αι. Magnum Concilium. Αρχή της Βουλής των Λόρδων.

1295. The Great and Model Parliament. Αρχή της Βουλής των Κοινοτήτων.

1297. Charta confirmationis.

14oς αι. Communitas Communitatum. Ίδρυση της Βουλής των Κοινοτήτων.

1628. Petitions of Rights.

1640-1660. Oliver Cronwell. Long Parliament. (Μακρό Κοινοβούλιο.)

1689. Bill of Rights.

18oς αι. Καθιέρωση του αντιπροσωπευτικού συστήματος.

1832. Reform Bill. (Διεύρυνση του δικαιώματος της ψήφου. Κατάργηση της δουλείας.)

1900. Ίδρυση του Εργατικού Κόμματος.

1918. Ψήφος και στις γυναίκες.

          

     Σταθμοί στην πορεία προς τον Κοινοβουλευτισμό στάθηκαν και οι βασικές χρονολογίες της ιστορίας των Ενωμένων Πολιτειών.

1776. Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας.

1787. Σύνταγμα των Ενωμένων Πολιτειών.

1860-1864. Πόλεμος Βορείων και Νοτίων. Κατάργηση της δουλείας: οι Αφρο-Αμερικανοί εξισώνονται με τους Λευκούς. Μόνο στα χαρτιά βέβαια, αφού και στις μέρες μας (2002) ακόμα συμβαίνουν γεγονότα με σαφή ρατσιστική χροιά σε βάρος των Μαύρων.

   Η Γαλλική Επανάσταση βαδίζει πάνω στα βρετανικά κοινοβουλευτικά πρότυπα. Οι Γάλλοι όμως προτιμάνε το αβασίλευτο ρωμαϊκό πολίτευμα, του οποίου και το όνομα μεταχειρίζονται: Ρεπούμπλικα (République από το λατινικό res publica = πράγμα δημόσιο).

   Να αναφέρουμε και τις κυριότερες χρονολογίες της Γαλλικής Επανάστασης, τις σχετικές με τον Κοινοβουλευτισμό.

1789. Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη.

1791. Σύνταγμα της 3ης Σεπτεμβρίου.

1791. Ψήφισμα της 12ης Σεπτεμβρίου.

1793. Σύνταγμα της 29ης Ιουνίου.

1795. Σύνταγμα της 22ης Αυγούστου (5 fructidor An III).

 

          Η Γαλλική Επανάσταση και ο γαλλικός Κοινοβουλευτισμός με το σύνθημα ελευθερία-ισότητα-αδελφότητα δίνουν την εντύπωση πως ακολουθούν πιστότερα τη Δημοκρατία, αλλά στην πραγματικότητα δεν ξεφεύγουν από το ρωμαϊκό κρατισμό. Και η Ευρώπη ακόμη και η Ελλάδα μιμήθηκαν τη Γαλλική Επανάσταση και εγκατέστησαν τον Κοινοβουλευτισμό και το Ρωμαϊκό Δίκαιο κι όχι τη Δημοκρατία και το Αττικό Δίκαιο.

          Μπορούμε βέβαια να πούμε πως ο Κοινοβουλευτισμός ενισχύθηκε πολύ, κατά την Αναγέννηση, κάτω από το νέο κύμα άνθησης της ελληνικής σκέψης, καθώς επίσης και από τις Αγγλικές Επαναστάσεις, το Διαφωτισμό, την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση. Όμως η Ανθρωπότητα δεν έχει μπορέσει ακόμα να αποκαταστήσει τη Δημοκρατία στη σύγχρονη εποχή. Το μονάρχη τον έχει αντικαταστήσει με τις γνωστές εκλογικές διαδικασίες το αξίωμα του πρωθυπουργού ή του προέδρου. Τα αξιώματα αυτά δεν έχουν τις απόλυτες εξουσίες του μονάρχη και ελέγχονται από τη Βουλή, όμως παρ' όλ' αυτά οι εξουσίες τους είναι μεγάλες και η αρχή τους μοιάζει με παραλλαγμένη μοναρχία.


          Ωστόσο ο Κοινοβουλευτισμός είναι απόρροια του ωστικού κύματος της Δημοκρατίας, μιμείται τη Δημοκρατία, σφετερίζεται βέβαια το όνομά της, αλλά και είναι το λιγότερο απομακρυσμένο από τη Δημοκρατία πολίτευμα. Αυτό το τελευταίο τον κάνει να είναι το καλύτερο από τα υπάρχοντα πολιτεύματα. Όμως Δημοκρατία δεν είναι. Ο Κοινοβουλευτισμός είναι κι αυτός μια ολιγαρχική πολιτειακή παραλλαγή. Στον Κοινοβουλευτισμό εξακολουθεί να υπάρχει ο αέναος αγώνας για την εξουσία, όπως γενικά σε κάθε ολιγαρχικό πολίτευμα, σύμφωνα και με τον Αριστοτέλη (Πολ. Ε, 1302a 9-11).

Α. ΚΟΝΤΟΣ

φιλόλογος-γλωσσολόγος, νομικός,

δρ. της Κοινωνικής Ιστορίας


 

 

 

         

 

 

 

Νόμοι
Ποινές - Δικαιώματα
Κοινωνική - Οικονομική Πολιτική
Σοφιστική Σχολή
Συνδρομές - Εισφορές


Επιστροφή