ΟΤΙ ΑΝ ΑΥΤΩ ΔΟΚΕΙ
ΑΡΙΣΤΟΝ ΕΙΝΑΙ



 



Διακύρηξη
Όραμα
Δράσεις
Αρχές
Αξίες
Στόχος
 
Δημοκρατία και γλώσσα

Η μαθηματική θεωρία (Παραγοντική Ανάλυση) λέει ότι, αν έχουμε ένα σύνολο που αποτελείται από φ στοιχεία καταταγμένα στη σειρά, το ένα μετά το άλλο, όπως ακριβώς συμβαίνει με την κατάταξη των ΛΣ στο συντακτικό άξονα, οι μορφές -ο αριθμός των μορφών- που μπορεί να πάρει το σύνολο αυτό με βάση τη διακίνηση των στοιχείων του δίνονται από τον «παραγοντικό φ», ο οποίος στα Μαθηματικά γράφεται φ! (φ θαυμαστικό) και παρασταίνει το γινόμενο που συνθέτουν οι φυσικοί αριθμοί από το 1 μέχρι το φ, όταν πολλαπλασιασθούν μεταξύ τους. Κοντολογίς: Μία πρόταση που αποτελείται από ένα ΛΣ έχει 1!=1 μορφή, μια πρόταση που αποτελείται από δύο ΛΣ μπορεί να πάρει 2!=1×2=2 μορφές, πρόταση με τρία σύνολα, έχει 3!=1×2×3=6 μορφές, με τέσσερα σύνολα η πρόταση θα πάρει 1×2×3×4=24 μορφές, με πέντε, 1×2×3×4×5=120 μορφές, με έξι, 1×2×3×4×5×6=720 κ.λπ. Έτσι η πρόταση:

 

                      (1)              (2)          (3)            (4)                (5)

(Α) Η Αθηνά / θα έρθει  / σήμερα / γρήγορα / με το δίφρο της.

 

έχει την δυνατότητα να γραφτεί με 120 τρόπους!

Αυτές οι μορφές της πρότασης είναι δυνατές κάθε φορά που το ΛΣ αποτελείται από μία μόνο λέξη είτε από δύο ή και περισσότερες λέξεις, που δε μπορούν όμως να εναλλαχθούν μεταξύ τους, ή γενικότερα να διακινηθούν μέσα στο ΛΣ. Το ΛΣ /η Ελένη/ δε μπορεί να πάρει άλλη μορφή και να γίνει /Ελένη η/. Το ΛΣ πάλι /με το δίφρο της/ δε μπορεί να γίνει /το με της δίφρο/ ή /της το δίφρο με/ ή οποιαδήποτε από τις 24 διακινήσεις που μπορούμε να δώσουμε θεωρητικά στις τέσσερις λέξεις του ΛΣ, γιατί αυτό που θα προκύψει θα είναι ένα σύνολο ελληνικών λέξεων, αλλά έκφραση ελληνική δε θα είναι.


 

Εάν ένα ή περισσότερα ΛΣ αποτελούνται από λέξεις διακινήσιμες, τότε οι δυνατές μορφές της πρότασης πολλαπλασιάζονται ανάλογα. Ας τροποποιήσουμε λίγο την πάρα πάνω πρόταση κι ας την κάνουμε:

          (1)           (2)                 (3)                              (4)

(Β) Η Αθηνά / θα έρθει  / σήμερα το πρωί / πολύ γρήγορα /

                    (5)                                    (6)

με ένα πολύ όμορφο δίφρο / στο εργαστήρι του Ήφαιστου.

 

Σε πρώτη φάση η πρόταση (Β) θα πάρει 720 μορφές. Όμως τα ΛΣ 3, 4, 5 και 6 είναι δυνατό να τμηθούν σε υποσύνολα και να πάρουν σύμφωνα με όσα είπαμε 2, 2, 4, και 2 μορφές αντίστοιχα. Έτσι η πρόταση (Β) μπορεί να πάρει 720×2×2×2×4=23.040 μορφές!

         

          Όμως γιατί αυτή η τόσο μακριά γλωσσολογική εισαγωγή, θ' αναρωτιόταν κανείς πιστεύοντας ίσως πως είναι περιττή και άσχετη με τη δημοκρατία. Δεν είναι έτσι· ας το δούμε καλύτερα.

Ας υποθέσουμε πως 6, 24 ή 23040 Έλληνες βρίσκονται κάπου και, συζητώντας, λένε την ίδια φράση την οποία και αναλύσαμε, απαριθμώντας τις ενδεχόμενες μορφές της. Είναι δυνατό στον καθένα από αυτούς να χρησιμοποιήσει την προσωπική του μορφή πρότασης, να μιλήσει καθένας με τον τρόπο του, κανένας δε λέει τα ίδια ακριβώς με τους άλλους συνομιλητές του -δεν υπάρχει πρότυπη μορφή πρότασης- και, παρ' όλ' αυτά, έχουν όλοι δίκιο, όλοι καταλαβαίνουν όλους και όλοι εννοούν να γίνονται αντιληπτοί από τους άλλους. Παρατηρούμε πως μέσα σ' αυτό τον τρόπο ομιλίας υπάρχουν πέντε ηθικές αρχές που έλκουν την καταγωγή τους από τη Δημοκρατία: α) ισηγορία, β) ισονομία, γ) δικαίωμα στη διαφορά, δ) ανυπαρξία ιεραρχίας μόνιμης και τυποποιημένης, ε) ανυπαρξία αυθεντικού προτύπου.

 

 

 

Γ) Η γλωσσική έκφραση των δημοκρατικών ηθικών αρχών.

 

α) Η αρχή της ισηγορίας.

 

Αν η ίδια φράση μπορεί να ειπωθεί με πολλούς τρόπους, χωρίς να αλλάξει σημασία (19), χάρη στη διακινητικότητα των λέξεων μέσα στο ίδιο το λεκτικό σύνολο και τη διακινητικότητα των λεκτικών συνόλων μέσα στην πρόταση, γίνεται εμφανές ότι κάθε ομιλητής, κάθε πολίτης, έχει τη δυνατότητα να εκφρασθεί με το δικό του τρόπο. Αυτό σημαίνει πως οι δομές της ελληνικής γλώσσας, καθώς και κάθε άλλης γλώσσας που ευνοεί τη διακινητικότητα, ενισχύουν την ιδέα της ισηγορίας, όχι μόνο επειδή κανένας ομιλητής δεν αισθάνεται κατώτερος, αλλά επειδή η άποψή του ακούγεται το ίδιο, είναι το ίδιο σεβαστή και κατανοητή, όπως και κάθε άλλου. Και πραγματικά η ισηγορία δεν είναι μονάχα το δικαίωμα να μιλάει καθένας σαν ίσος προς ίσο, αλλά ακόμα το δικαίωμα το να ακούγεται κανένας σαν ίσος προς ίσο.

 

β) Η αρχή της ισονομίας.

 

Αν κάθε πολίτης βλέπει πως η γνώμη του και η έκφραση της γνώμης του έχουν το ίδιο πολιτικο-κοινωνικό βάρος με τη γνώμη και την αντίστοιχη έκφρασή της οποιουδήποτε άλλου πολίτη, επειδή όλοι λένε το ίδιο, αλλά καθένας με τον τρόπο του και το ύφος του, είναι εύκολο να γεννηθεί στον καθένα η ιδέα πως η γνώμη του καθενός έχει το ίδιο βάρος στη νομοθεσία. Κι αυτό αποτελεί το ένα μέρος της ισονομίας. Γιατί ισονομία δε σημαίνει μονάχα το δικαίωμα να δικάζεται κανείς με τους ίδιους νόμους, αλλά ακόμη και το δικαίωμα να συμμετέχει σαν ίσος προς ίσο και στη δημιουργία των νόμων και των θεσμών.

 

γ) Η αρχή του δικαιώματος στη διαφορά.

 

Το γεγονός ότι όλες οι φράσεις, όλες οι γνώμες, γίνονται δεκτές, κι ας δίνουν την εντύπωση πως πρόκειται για διαφορετικές, γεννά την ιδέα του δικαιώματος στη διαφορά, το οποίο είναι δικαίωμα τυπικά δημοκρατικό, όπως επισημαίνεται και στον «Επιτάφιο» του Περικλή-Θουκυδίδη (20).

 

δ) Η αρχή της ανυπαρξίας ιεραρχίας μόνιμης και τυποποιημένης.

 

Όταν η σειρά των λέξεων και των λεκτικών συνόλων δεν είναι ούτε σταθερή ούτε τυποποιημένη και όλες σχεδόν οι λέξεις μέσα σ' ένα λεκτικό σύνολο και όλα τα λεκτικά σύνολα μέσα στην ίδια πρόταση μπορούν να καταλάβουν όλες τις θέσεις, κατά τη διάθεση του ομιλητή, ο τελευταίος έχει το δικαίωμα να σκεφθεί πως δε μπορεί κάποιος να παίζει πάντα το ρόλο του αρχηγού και ποτέ ή πολύ σπάνια το ρόλο του απλού πολίτη. Ας δούμε αυτή την άποψη ανεστραμμένη: Αν το υποκείμενο παίρνει πάντα (ή σχεδόν πάντα) την πρώτη θέση μέσα στην πρόταση, το ρήμα πάντα (ή σχεδόν πάντα) τη δεύτερη θέση κ.λπ. τότε είναι πολύ ενδεχόμενο να συμβεί ο χρήστης της γλώσσας που τηρεί τέτοιες δομές να σχηματίσει την ιδέα (ή το ιδεολόγημα) ότι ο αρχηγός πρέπει να είναι πάντα το ίδιο πρόσωπο ή ότι ο αρχηγός δεν είναι δυνατό να αλλάζει συχνά και σε τακτά διαστήματα. Οι λαοί που μιλούν γλώσσες, των οποίων οι προτάσεις βασίζονται σε αυστηρή σειρά των λέξεων, αφήνονται πιο εύκολα να πεισθούν ότι δε μπορούν να ζήσουν χωρίς βασιλιά ή άλλο άρχοντα ισόβιο ή σχεδόν ισόβιο.

Η βάση της δημοκρατίας είναι: να άρχεις και να άρχεσαι με τη σειρά σου, αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνάμε. Και η διακινητικότητα των όρων της πρότασης το κάνει αυτό πραγματικότητα και μέσα στη γλώσσα.

 

ε) Η αρχή της ανυπαρξίας αυθεντικού προτύπου.

 

Η διακινητικότητα των όρων της πρότασης δημιουργεί επίσης την άποψη ότι δεν υπάρχει πρόταση-πρότυπο αυθεντικό, το οποίο πρέπει να χρησιμοποιεί


 

κάθε χρήστης της δοσμένης γλώσσας, αν θέλει να χειρίζεται σωστά τη γλώσσα αυτή. Η περίφημη φράση του αμερικανού μαθηματικού και γλωσσολόγου Νόαμ Τσόμσκι:


 

«Colorless green ideas sleep furiously.»

[Άχρωμες πράσινες ιδέες κοιμούνται μανιωδώς]

 

 

στα ελληνικά μπορεί να πάρει τουλάχιστο 36 μορφές από τις οποίες όλες είναι γραμματικές και καμία δε μπορεί να θεωρηθεί μορφή πρότυπη, αρχική, «βάθους». Αν ο αμερικανός μαθηματικός μιλούσε τα ελληνικά σα γλώσσα μητρική, θα ήταν πολύ απίθανο να δημιουργήσει τη γλωσσολογική θεωρία των βαθιών και επιφανειακών μορφών και να μιλήσει για προτάσεις- πρότυπα.

Ξέρουμε πολύ καλά πως η Δημοκρατία απεχθάνεται τα πρότυπα, τις αυθεντίες, τους αρχηγούς· δε θέτει κριτήρια, με βάση τα οποία θα δημιουργούνταν κάποια πρότυπα, οι αυθεντίες, οι αρχηγοί. Γι' αυτό άλλωστε καταφεύγει σχεδόν πάντα στην κλήρωση.

 

Δ) Κάποια σχόλια.

Δε μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η Δημοκρατία υποχρέωσε, θα λέγαμε, την ελληνική γλώσσα να αναπτύξει τόσο πλούσια κλιτότητα και ανάλογο πολυμορφισμό. Όμως έχουμε κάθε δικαίωμα να σκεφθούμε πως η ανυπαρξία ενιαίου κράτους, ο μεγάλος αριθμός πόλεων-κρατών και διαλέκτων, το δημοκρατικό πνεύμα με ό,τι αυτό συνεπάγεται, ευνόησαν την κλιτότητα, τον πολυμορφισμό, τη διακινητικότητα της ελληνικής γλώσσας, επειδή όλα αυτά τα γλωσσικά φαινόμενα επιτρέπουν πιο εύκολα την ελεύθερη έκφραση της γνώμης. Κι ακόμα θα μπορούσαμε να υιοθετήσουμε την άποψη πως η ελληνική γλώσσα διατήρησε την αρχέγονη γυναικοκρατική - δημοκρατική της κατάσταση, όπως οι Έλληνες κράτησαν μέχρι το 338 π.Χ. τη Δημοκρατία σα μια ιδιόμορφη πολιτική κατάσταση ανάμεσα στη Γυναικοκρατία και την Πατριαρχία.

Από την άλλη μεριά, η ανυπαρξία Δημοκρατίας στα μη δημοκρατικά καθεστώτα κατάργησε την κλιτότητα των ονομάτων και φτώχυνε τα συστήματα των συζυγιών και των προσώπων του ρήματος, αντικατασταίνοντας τη διακινητικότητα των λεκτικών συνόλων με την αυστηρή σειρά των λέξεων. Η έννοια της αυστηρής ιεραρχίας των μη δημοκρατικών πολιτευμάτων πέρασε στη σύνταξη της γλώσσας και, αφού καθιερώθηκε η αυστηρή σειρά των λέξεων, η αυστηρή ιεράρχηση των συντακτικών όρων, όταν πια μέσα στην πρόταση το υποκείμενο, το αντικείμενο και οι άλλες συντακτικές έννοιες αποδόθηκαν με την αυστηρή θέση της λέξης, καταργήθηκαν οι πτώσεις, οι προσωπικές καταλήξεις του ρήματος, οι πλάγιες εγκλίσεις, γιατί οι έννοιες που εκφράζανε όλα αυτά τα γλωσσικά φαινόμενα ήταν πλεονασμός, τον οποίο τον αποφεύγει συνήθως η γλώσσα.

Το πνεύμα της ισότητας και της Δημοκρατίας βρήκε την πολιτική του έκφραση στη διακινητικότητα των όρων της πρότασης. Η Δημοκρατία καθοδήγησε τους Έλληνες να δημιουργήσουν ένα πολιτισμό που δεν πίστευε στην έννοια του μεγάλου αρχηγού, που έβλεπε τον αρχηγό σαν υπηρέτη του Δήμου. Η Δημοκρατία δεν ανέπτυξε την έννοια του απαγορευμένου, του ταμπού. Όπως η κλήρωση καθορίζει το ελληνικό πολίτευμα, έτσι η διακινητικότητα καθορίζει την ελληνική γλώσσα. Η κλήρωση και η διακινητικότητα είναι οι ακρογωνιαίοι λίθοι του πολιτικού και του γλωσσικού, αντίστοιχα, οικοδομήματος στον Ελληνικό Χώρο.

Όμως η γλώσσα είναι το κυρίαρχο πνευματικό δημιούργημα κάθε δοσμένης ανθρώπινης κοινωνίας και γι' αυτό εκφράζει και την ιδεολογία βάσης της κάθε δοσμένης κοινωνίας και τη διαιωνίζει. Αν λοιπόν λέγαμε πως οι Έλληνες μαθαίνουν τη Δημοκρατία μέσα από τη γλώσσα τους δε θα ήταν, ίσως, υπερβολή. Μπορούμε άλλωστε εύκολα να βρούμε κι άλλες συμπληρωματικές αποδείξεις που δείχνουν το πέρασμα της δημοκρατικής ιδεολογίας και γενικά το πέρασμα της πολιτικής ιδεολογίας στη γλώσσα.

 

Αλέξανδρος Κόντος

Νόμοι
Ποινές - Δικαιώματα
Κοινωνική - Οικονομική Πολιτική
Σοφιστική Σχολή
Συνδρομές - Εισφορές


Επιστροφή